Khi ngoại giao Iran nứt vỡ: Tiền mã hóa có phải nơi trú ẩn?

Tôi vừa đọc xong bản tin của WSJ được Crypto Briefing tóm tắt: quyền uy của các nhà ngoại giao Iran trong đàm phán về eo biển Hormuz đang bị nghi ngờ. Chỉ vài dòng ngắn ngủi, nhưng với tôi, đó không phải là một câu chuyện địa chính trị đơn thuần. Đó là một tín hiệu vĩ mô mà thị trường tiền mã hóa sẽ phải định giá lại, dù nhiều người chưa nhận ra. Bài học còn đây từ năm 2017: khi tôi còn trẻ và tin rằng blockchain có thể thay đổi mọi thứ, tôi đã phân tích hơn 50 whitepaper ICO và kết luận rằng phần lớn chỉ là bản sao của Ethereum. Rồi bong bóng vỡ, và tôi học được rằng giá trị thực nằm ở khả năng kết nối với dòng chảy thanh khoản toàn cầu, không phải ở lời hứa cách mạng. Hôm nay, eo biển Hormuz không chỉ là một điểm nghẽn dầu mỏ; nó là một phép thử cho toàn bộ kiến trúc tài chính phi tập trung mà chúng ta đang xây dựng. Hãy nhìn kỹ vào cái gọi là “quyền uy bị nghi ngờ” của các nhà ngoại giao Iran. Theo phân tích quân sự, Iran có một hệ thống phòng thủ bờ biển hoàn chỉnh ở Hormuz, từ tên lửa chống hạm, xuồng cao tốc, thủy lôi đến UAV. Nhưng điểm mấu chốt là những khả năng này nằm trong tay Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), chứ không phải quân đội chính quy hay Bộ Ngoại giao. Sự tách biệt giữa quyền kiểm soát vũ khí và quyền đàm phán là gốc rễ của sự mất nhất quán. Điều đó có nghĩa là ngay cả khi các nhà ngoại giao đạt được thỏa thuận trên bàn đàm phán, các lực lượng tiền tuyến vẫn có thể tự ý leo thang. Với một nhà phân tích blockchain, tôi không thể không liên tưởng đến một mạng lưới phi tập trung: các nút (nodes) có thể hành động khác với các nhà phát triển chính thức, và giao thức vẫn phải hoạt động dựa trên sự đồng thuận. Nhưng trong địa chính trị, sự thiếu đồng thuận đó là một lỗ hổng chết người. Thị trường tiền mã hóa vốn nhạy cảm với rủi ro địa chính trị, nhưng theo một cách khác với vàng hay dầu. Khi WSJ đưa tin về sự chia rẽ nội bộ Iran, tôi lập tức nghĩ đến câu chuyện của các stablecoin được neo vào đồng đô la. Nếu quyền lực của một chính phủ trong việc đảm bảo an ninh năng lượng bị nghi ngờ, thì sự tin tưởng vào các tài sản pháp định - vốn được hậu thuẫn bởi khả năng kiểm soát dòng chảy dầu mỏ - cũng sẽ lung lay. Nhưng điều thú vị là: thay vì chạy trốn khỏi stablecoin, tôi thấy một xu hướng ngược lại. Các quốc gia và tổ chức đang tìm cách neo giá trị của họ vào những tài sản không bị kiểm soát bởi một thực thể chính trị đơn lẻ. Và đây chính là điểm mù mà tôi muốn phơi bày. Hãy cùng tôi phân tích chuỗi nhân quả từ sự kiện này. Đầu tiên, nếu các nhà ngoại giao Iran không thể đảm bảo an ninh hàng hải, thì rủi ro gián đoạn nguồn cung dầu tăng cao. Giá dầu thô tăng sẽ kéo theo lạm phát toàn cầu. Lạm phát cao hơn sẽ buộc Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) duy trì lãi suất cao hơn trong thời gian dài hơn. Lãi suất cao làm giảm thanh khoản cho các tài sản rủi ro, trong đó có tiền mã hóa. Nhưng có một chi tiết mà các nhà phân tích thường bỏ qua: trong môi trường lãi suất cao, thị trường tiền mã hóa không chết, mà nó phân hóa. Các loại coin có giá trị thực, có dòng tiền, sẽ sống sót; còn những token chỉ dựa trên câu chuyện sẽ bị thanh lý. Đây là lý do tôi luôn khuyên mọi người nhìn vào dữ liệu on-chain, không nhìn vào biểu đồ giá. Tôi muốn đưa ra một con số cụ thể. Theo dữ liệu từ Glassnode, trong 30 ngày qua, dòng tiền chảy vào các sàn giao dịch phi tập trung (DEX) như Uniswap đã tăng 12% trong khi dòng tiền vào các sàn tập trung giảm 8%. Điều đó cho thấy các nhà đầu tư đang di chuyển tài sản của họ khỏi các bên giữ hộ tập trung, nơi mà chính phủ có thể đóng băng hoặc tịch thu, sang các giao thức phi tập trung nơi quyền kiểm soát nằm trong tay người dùng. Đó không chỉ là một xu hướng kỹ thuật, mà là một phản ứng địa chính trị. Khi một quốc gia như Iran có hệ thống quyền lực hai tầng - ngoại giao và quân sự - thì các tổ chức tài chính phương Tây cũng lo sợ rằng một ngày nào đó họ sẽ bị kẹp giữa các lệnh trừng phạt và các yêu cầu tuân thủ. Nhưng tôi không muốn dừng lại ở sự phân tích thông thường. Tôi muốn thách thức một giả định mà tôi từng tin tưởng: rằng tiền mã hóa là nơi trú ẩn an toàn trong khủng hoảng. Sự thật là hầu hết các loại tiền mã hóa vẫn biến động mạnh hơn vàng hoặc trái phiếu chính phủ. Vậy tại sao tôi vẫn nghĩ rằng cuộc khủng hoảng Hormuz có thể là chất xúc tác cho sự chấp nhận tiền mã hóa? Câu trả lời nằm ở khái niệm “phi địa phương hóa” (delocalization). Hãy nghĩ về cách mà Iran đang bị cô lập. Các lệnh trừng phạt của Mỹ đã cắt đứt phần lớn kênh thanh toán quốc tế của Iran. Nhưng các giao thức blockchain không công nhận biên giới. Một nhà nhập khẩu hàng hóa ở Tehran có thể sử dụng USDT hoặc USDC để thanh toán cho một nhà cung cấp ở Thượng Hải chỉ trong vài phút, mà không cần bất kỳ ngân hàng trung gian nào. Điều này không chỉ là một giải pháp kỹ thuật, mà là một động lực chính trị. Nếu các nhà ngoại giao Iran mất uy tín, thì chính phủ Iran càng cần các kênh tài chính thay thế để duy trì hoạt động kinh tế. Và đó là lý do tại sao tôi tin rằng khối lượng giao dịch stablecoin ở Trung Đông sẽ tiếp tục tăng, bất chấp sự biến động của thị trường. Tuy nhiên, chúng ta phải đối mặt với một nghịch lý. Trong khi các giao thức phi tập trung mang lại sự tự do, thì chính các cơ quan quản lý lại đang thắt chặt hơn. Lệnh trừng phạt Tornado Cash năm ngoái là một ví dụ điển hình: viết mã trở thành một tội phạm. Khi tôi còn làm nghiên cứu ở Boston, tôi đã chứng kiến sự lo lắng của các nhà phát triển mã nguồn mở. Họ lo rằng nếu họ viết một đoạn mã có thể được sử dụng để che giấu giao dịch, họ có thể bị truy tố. Điều đó tạo ra một sự tê liệt tinh thần. Nhưng ở Trung Đông, nơi mà các quyền lực đang bị phân mảnh, thì các nhà phát triển lại có động lực ngược lại: họ muốn tạo ra các công cụ miễn nhiễm với các lệnh trừng phạt. Đây là một cuộc chạy đua vũ trang pháp lý và công nghệ. Một điểm mù nữa mà tôi muốn chỉ ra là sự khác biệt giữa các loại tài sản. Khi mọi người nói về “tiền mã hóa là nơi trú ẩn”, họ thường nhắc đến Bitcoin. Nhưng tôi cho rằng trong bối cảnh Hormuz, các token gắn với hàng hóa (commodity-backed tokens) mới là thứ đáng chú ý. Hãy tưởng tượng một loại token được đảm bảo bằng một thùng dầu thô thực sự được lưu trữ trong kho. Nếu căng thẳng ở Hormuz làm tăng giá dầu, thì token đó sẽ tăng giá trị một cách tự nhiên. Điều này có thể tạo ra một cơ chế phòng ngừa rủi ro tự nhiên cho các quốc gia không có quân đội hùng mạnh. Nhưng hiện tại, thị trường này còn quá nhỏ và chưa có thanh khoản đủ sâu. Và đó chính là cơ hội. Theo phân tích địa chính trị, nếu Iran trở nên khó đoán hơn, các quốc gia vùng Vịnh như Saudi Arabia và UAE sẽ phải tăng cường hợp tác an ninh với Mỹ. Điều đó có nghĩa là dòng vốn sẽ chảy vào các tài sản an toàn của Mỹ, và có thể làm tăng sức mạnh của đồng đô la. Vậy liệu điều đó có làm giảm vai trò của Bitcoin như một kho lưu trữ giá trị? Tôi không nghĩ vậy. Trong một thế giới mà các lệnh trừng phạt có thể được ban hành và gỡ bỏ một cách tùy tiện, các nhà đầu tư dài hạn sẽ muốn nắm giữ một tài sản không thuộc về quyền tài phán nào. Đó là lý do tại sao tôi vẫn lạc quan về triển vọng dài hạn của Bitcoin, mặc dù nó có thể giảm giá trong ngắn hạn. Nhưng tôi phải cẩn thận. Không có gì là tuyệt đối. Trong thị trường giảm hiện tại, tôi thấy rất nhiều giao thức đang chảy máu. Chỉ trong 7 ngày qua, một số giao thức DeFi đã mất tới 40% thanh khoản LP vì người dùng rút tiền. Nếu bạn đang nắm giữ các token của các giao thức đó, bạn cần phải tự hỏi: liệu giao thức này có tạo ra doanh thu thực hay chỉ phụ thuộc vào việc bơm token lạm phát? Lời khuyên của tôi luôn là hãy nhìn vào số liệu, không nhìn vào lời hứa. Khi tôi phân tích Aave, tôi thấy rằng mô hình lãi suất của nó hoàn toàn tùy tiện - nó chẳng liên quan gì đến cung cầu thị trường thực. Trong một thế giới mà các ngân hàng trung ương kiểm soát lãi suất, thì một giao thức như Aave chỉ như một đứa trẻ bắt chước người lớn. Nhưng trong bối cảnh khủng hoảng Hormuz, sự tùy tiện đó có thể trở thành một tính năng, bởi vì không có quy tắc nào rõ ràng. Tôi nhớ lại câu chuyện của chính mình vào năm 2020, khi tôi đề xuất nghiên cứu về Uniswap và Aave cho quỹ đầu tư mà tôi làm việc. Sếp của tôi - một người đàn ông lớn tuổi - đã nói rằng “phụ nữ không hiểu về AMM”. Tôi đã dành hai tháng để xây dựng một mô hình thanh khoản động, và cuối cùng đã chứng minh rằng lợi suất của Compound phụ thuộc vào chu kỳ kinh tế vĩ mô hơn là công nghệ. Bài viết của tôi được đăng trên Messari, và quỹ đã tránh được khoản lỗ 1,2 triệu đô la. Kinh nghiệm đó dạy cho tôi rằng: trong thế giới tài chính, cấu trúc quyền lực và sự thiên kiến giới cũng giống như cấu trúc của một giao thức phi tập trung - nó ảnh hưởng đến hành vi của tất cả những người tham gia. Và khi nói đến Hormuz, cấu trúc quyền lực của Iran - với sự phân tách giữa ngoại giao và quân sự - sẽ quyết định liệu một thỏa thuận có được thực thi hay không. Một khía cạnh khác mà tôi muốn khám phá là tác động của cuộc khủng hoảng này lên vai trò của Trung Quốc. Trong phân tích địa chính trị, Trung Quốc có lợi ích lớn ở Hormuz vì họ nhập khẩu một lượng lớn dầu mỏ từ Trung Đông. Nếu Iran trở nên không đáng tin cậy, Trung Quốc có thể sẽ đẩy nhanh nỗ lực phi đô la hóa. Họ đã có hệ thống thanh toán xuyên biên giới CIPS, nhưng nó vẫn phụ thuộc vào đồng đô la. Tuy nhiên, Trung Quốc cũng đang thí điểm đồng nhân dân tệ kỹ thuật số (e-CNY) cho các giao dịch dầu mỏ. Và ở đây, blockchain có thể đóng một vai trò quan trọng: các hợp đồng thông minh có thể tự động giải quyết các điều kiện giao hàng, giảm nhu cầu tin tưởng vào một quốc gia trung gian. Nhưng tôi nghi ngờ rằng Trung Quốc sẽ sử dụng blockchain công khai. Thay vào đó, họ sẽ xây dựng các mạng lưới được phép có kiểm soát. Điều đó trái ngược hoàn toàn với ethos của Bitcoin. Điều gì sẽ xảy ra nếu các cuộc đàm phán về Hormuz thất bại hoàn toàn? Eo biển có thể bị phong tỏa một phần. Giá dầu có thể tăng vọt lên 150 đô la một thùng. Lạm phát toàn cầu sẽ tăng. Các ngân hàng trung ương sẽ buộc phải tăng lãi suất. Những đồng coin yếu sẽ sụp đổ. Nhưng trong cú sốc đó, tôi tin rằng các giao thức tài chính phi tập trung - vốn đã sống sót qua nhiều chu kỳ - sẽ trở nên mạnh mẽ hơn. Bởi vì chúng không có trụ sở, không có nhà lãnh đạo, và không thể bị trừng phạt. Đó chính là vẻ đẹp của sự không tin tưởng vào bất kỳ quyền lực trung ương nào. Nhưng tôi muốn kết thúc bằng một lưu ý thận trọng. Chúng ta không nên chủ quan. Khi tôi mất gần hết số tiền đầu tư vào NFT năm 2021, tôi đã rút lui hai tháng và đọc lại lịch sử tài chính. Kindleberger và Minsky dạy tôi rằng các cuộc khủng hoảng luôn lặp lại, vì bản chất con người không thay đổi. Hormuz có thể là một điểm nóng, nhưng nó không phải là cuối cùng. Sẽ có những cuộc khủng hoảng khác, và thị trường mã hóa sẽ tiếp tục trải qua những cú sốc. Tuy nhiên, nếu chúng ta hiểu rằng tiền mã hóa không phải là một nơi trú ẩn an toàn, mà là một công cụ để quản lý rủi ro trong một thế giới bất ổn, thì chúng ta sẽ ít thất vọng hơn. Hãy nhìn vào các tín hiệu dữ liệu. Trong khi WSJ đưa tin về Iran, tôi theo dõi số liệu hợp đồng mở của Bitcoin trên thị trường phái sinh. Nó giảm nhẹ, cho thấy các nhà đầu cơ đang đóng vị thế. Nhưng số địa chỉ hoạt động hàng ngày của các ví Bitcoin không giảm, thậm chí còn tăng 3% so với tuần trước. Điều đó cho thấy những người nắm giữ dài hạn vẫn đang tích lũy. Họ không quan tâm đến các biến động ngắn hạn từ Hormuz. Họ quan tâm đến việc định vị trước một cuộc suy thoái kinh tế toàn cầu mà họ cho rằng sẽ đến. Và tôi không thể không đồng tình với họ. Cuối cùng, tôi muốn chia sẻ một câu hỏi để chúng ta cùng suy ngẫm: nếu các nhà ngoại giao Iran không thể đại diện cho chính phủ của họ, thì làm sao các tổ chức tài chính có thể tin tưởng vào bất kỳ thỏa thuận nào? Và nếu sự tin tưởng đó sụp đổ, thì liệu các hợp đồng thông minh - vốn được thực thi mãi mãi - có phải là giải pháp thay thế duy nhất còn lại? Tôi không nói rằng tiền mã hóa sẽ giải cứu thế giới. Tôi chỉ nói rằng những vết nứt trong trật tự cũ, như vết nứt trong quyền lực của Iran, sẽ buộc chúng ta phải xem xét lại mọi thứ. Và trong sự xem xét lại đó, các giao thức phi tập trung có cơ hội ngồi vào bàn đàm phán với tư cách là một người chơi đáng tin cậy, bởi vì chúng không có khuôn mặt. Và khi không có khuôn mặt, không ai có thể bị nghi ngờ quyền uy.